Fikcje i fakty na temat samobójstwa

Fikcje i fakty na temat samobójstwa

            Pod koniec lat 50-tych Shneidman i Farberow sporządzili listę mitów panujących w wiedzy potocznej na temat samobójstwa (za Wardaszko-Łyskowska, 1983). Oto one:

1.    Nie popełni samobójstwa ten, kto o nim mówi.

2.    Do samobójstwa dochodzi bez oznak sygnalizacyjnych.

3.    Kto popełnia samobójstwo, koniecznie chce odebrać sobie życie.

4.    Kto raz skłania się do samobójstwa, będzie to czynił zawsze.

5.    Poprawa po kryzysie samobójczym oznacza koniec zagrożenia.

6.    Samobójstwo występuje wyłącznie wśród bogatych, lub odwrotnie wyłącznie wśród biednych (lub „Samobójstwo popełniają ludzi określonego typu”; Anthony, 1994).

7.    Samobójstwo jest dziedziczne, jest złem rodzinnym.

8.    Wszyscy, którzy popełniają lub chcą popełnić samobójstwo są chorzy psychicznie. Samobójstwo jest czynem chorego psychicznie.

Autor książki na temat prewencji samobójstw wśród młodzieży, Anthony (1994) dodaje do tej listy jeszcze dwa błędne przekonania:

9.     Można zmniejszyć ryzyko samobójstwa unikając tego tematu.

10. Samobójstwu nie można zaradzić.

            A jak wyglądają fakty? Na co wskazują wyniki badań, statystyki i wiedza kliniczna? Oto krótkie podsuwowanie wiedzy suicydologicznej na ten temat:

1.    Mit: Nie popełni samobójstwa ten, kto o nim mówi. Fakty: Wiedza zebrana przez suicydologów wskazuje, że 80% osób ginących śmiercią samobójczą mówi o swoich zamiarach (Anthony, 1994).

2.    Mit: Do samobójstwa dochodzi bez oznak sygnalizacyjnych. Fakty: U 90% osób, które odebrały sobie życie można było zaobserwować zarówno werbalne, jak i behawioralne oznaki zagrożenia samobójstwem (Shneidman,1994). Jednocześnie okazuje się, że „tylko” 5% osób wykazujących znaki ostrzegawcze odbierze sobie życie. Shneidman podkreśla jednak potrzebę skupienia się na pierwszej z wyżej podanych liczb i podejmowania działań interwencyjnych wobec osób choćby potencjalnie zagrożonych samobójstwem.

4.    Mit: Kto raz skłania się do samobójstwa, będzie to czynił zawsze. Fakty:  Badania nad stosunkiem osób po podjętej próbie samobójczej do ich czynu wskazują, że 60-80% osób ocenia ją negatywnie (Cekiera, 1975; Rosa, 1996). Na przykład, większość badanych przez Cekierę określało swoją próbę samobójczą jako czyn zły, tchórzliwy, głupi, nierozsądny, osoby badane przez Rosę wyrażały wstyd, twierdziły, że już więcej podobnie się nie zachowają. Należy jednak bezwzględnie pamiętać, że fakt podjęcia próby samobójczej jest czynnikiem zwiększającym ryzyko podejmowania kolejnych prób i w końcu popełnienia samobójstwa (Hawton, 1987). Okazuje się, że 10-15% osób podejmujących próby samobójcze ginie w końcu śmiercią samobójczą, a 30-40% samobójców podjęło wcześniej próby odebrania sobie życia (Maris, 1992). Podane liczby można interpretować w kategoriach „tylko” lub „aż” 10-15% i 30-40%, lecz podobnie jak w przypadku mitu nr 2 („Do samobójstwa dochodzi bez oznak sygnalizacyjnych”), lepiej zachować ostrożność i objąć działaniami interwencyjnymi i prewencyjnymi osoby, które podjęły już wcześniej próbę samobójczą.   

5.    Mit: Poprawa po kryzysie samobójczym oznacza koniec zagrożenia. Fakty: Wyniki badań wskazują, że ryzyko śmierci samobójczej w ciągu roku po podjętej próbie wynosi 1%, czyli jest 100 razy wyższe niż w populacji ogólnej i choć w ciągu kolejnych lat po próbie ryzyko to się zmniejsza to ciągle pozostaje wysokie przez 8 lat (Hawton, 1987). Należy o tym pamiętać szczególnie w przypadku osób chorych psychicznie. Samobójstwa pacjentów cierpiących na depresję i schizofrenię popełniane są często w okresie remisji, gdy osoby te zaczynają uświadamiać sobie spustoszenia dokonywane przez chorobę w sferze ich życia osobistego i stosunków interpersonalnych oraz odzyskują siły potrzebne do odebrania sobie życia (Tanney, 1992).

6.    Mit: Samobójstwo występuje wyłącznie wśród bogatych, lub odwrotnie wyłącznie wśród biednych/Samobójstwo popełniają ludzi określonego typu. Fakty: Wiedza naukowa na temat samobójstw wskazuje, że nie ma populacji wolnych od samobójstwa. Wspominane wyżej badania Jarosz (1997) i Rosy (1996) pokazują, że samobójstwa występują wśród kobiet i mężczyzn, wśród ludzi starych i młodzieży, wśród osób z wyższym wykształceniem i osób, które nie ukończyły szkoły podstawowej, na wsi i w mieście. Wśród samobójców są osoby bezdomne (Rosa, 1996) oraz osoby bogate i sławne (np. aktorka Marilyn Monroe, pisarz Jerzy Kosiński, doradca prezydenta Clintona Vincent Foster, muzyk Kurt Cobain). Należy jednak równocześnie pamiętać o tzw. grupach podwyższonego ryzyka samobójczego, czyli populacjach o najwyższych wskaźnikach samobójstw. Do takich grup zalicza się m. in. populację osób chorych psychicznie, przede wszystkim chorych na  depresję i schizofrenię. Wyniki badań wskazują, że 20-60% osób cierpiących na depresję umiera śmiercią samobójczą (Pużyński, 1982)[1], a 10% osób z diagnozą schizofrenii odbiera sobie życie (Hawton, 1987). Grupę wysikiego ryzyka stanowią także osoby nadużywające alkoholu, na przykład w badaniach Kołacińskiego i in. (1997) 6% osób podejmujących próbę samobójczą cierpiało na alkoholizm, a według danych Hołysta (1983) 46% samobójców odebrało sobie życie w stanie nietrzeźwym. W Polsce grupami podwyższonego ryzyka samobójczego są również żołnierze i więźniowie (Jarosz, 1997). Wskaźniki zgonów samobójczych w wojsku są prawie dwukrotnie wyższe niż w populacji całego kraju (w roku 1996 20,4 na 100 000 w grupie żołnierzy służby zasadniczej i  20,8 na 100 000 w kadrze zawodowej). U grupie więźniów wskaźnik ten jest 3-6 razy większy niż w populacji ogólnej (82 na 1000 w 1996) i jest najwyższy w grupie tymczasowo aresztowanych.  

7.    Mit: Samobójstwo jest dziedziczne, jest złem rodzinnym. Fakty: Przeprowadzono szereg badań genetycznych i fizjologicznych nad związkami między agresją, chorobami psychicznymi (głównie depresją), poziomem cholesterolu oraz serotoniny (przede wszystkim głównego metabolitu serotoniny, kwasu 5-hydroksyidolilooctowego) i samobójstwem (np. Roy, 1992; Aniyet, Rybakowski, 1996). Wyniki badań Roy’a (1992) wskazują, że około połowa pacjentów psychiatrycznych, którzy podjęli próbę samobójczą (90% z nich miało diagnozę depresji jedno- lub dwubiegunowej), miała członka rodziny, który popełnił samobójstwo. Badania nad bliźniętami (Roy, 1992, za Haberlandt) wskazują, że samobójstwa w sposób statystycznie istotny występują częściej w parach bliźniąt jednojajowych niż dwujajowych. Badania adopcyjne w Kopenhadze (Roy, 1992, za Schulsinger i in.) wykazały, że 4,5% adoptowanych samobójców (w porównaniu z 0,7% adoptowanych osób nie-samobójczych) miało członków rodziny, którzy odebrali sobie życie. Dane te wskazują na genetyczne uwarunkowanie zachowań o charakterze samobójczym. Związek ten nie ma jednak prostego charakteru przyczynowo-skutkowego i nie wskazuje na istnienie „genu samobójczego”, skazującego jednostkę na konieczność odebrania sobie życia. Czynnikami pośredniczącymi są tu bowiem choroba psychiczna (przede wszystkim depresja), deficyty w umiejętności kontroli impulsywnego zachowania i/lub dziedziczenie społeczne, czyli m.in. akceptacja samobójstwa jako skutecznego i dopuszczalnego w danej rodzinie sposobu rozwiązania problemów życiowych. Przekonanie o „dziedziczeniu” (i tym samym,  nieuchronności) samobójstwa może mieć charakter mechanizmu samospełniającego się proroctwa (Fine, 1997). Członek rodziny samobójcy może bowiem czuć się zobowiązany do odebrania sobie życia (np. po osiągnięciu tego samego wieku, w którym zabił się ojciec[2]) i faktycznie to zrobić.

8.    Mit: Wszyscy, którzy popełniają lub chcą popełnić samobójstwo są chorzy psychicznie. Fakty: Jak wyżej wspomniano, osoby chore psychicznie (głównie depresja i schizofrenia) należą do grupy podwyższonego ryzyka samobójczego. Wyniki licznych badań nad populacją osób, które popełniły samobójstwo wskazują, że od 11,9% do 92% z nich cierpiało na chorobę psychiczną lub korzystało z opieki psychiatrycznej[3] (Tanney, 1992). Wyniki te częściowo potwierdzają przekonanie, że „samobójstwo jest czynem człowieka chorego psychicznie”, wymagają jednak dalszego komentarza. Po pierwsze, nie każde samobójstwo jest popełniane przez osobę chorą psychicznie i nie wszystkie osoby chore psychicznie popełniają samobójstwo. Muszą zatem istnieć inne czynniki pośredniczące między chorobą a samobójstwem (np. dostępne wsparcie społeczne, metoda leczenia, jakość opieki psychiatrycznej; Maris, 1995). Po drugie, w przypadku niejasnej przyczyny śmierci, fakt postawionej diagnozy psychiatrycznej może decydować o uznaniu jej jako śmierci samobójczej (Hawton, 1987). Po trzecie, fakt zginięcia śmiercią samobójczą może zwiększać prawdopodobieństwo pośmiertnego uznania danej osoby za chorą psychicznie (Hawton, 1987). Po trzecie, osobom poszukującym pomocy psychiatrycznej lub psychologicznej muszą zostać przypisane oficjalne diagnozy psychiatryczne, m.in. po to by mogły one z pomocy tej korzystać i by spełnione zostały wymagania polisy ubezpieczeniowej (Tanney, 1992).

9.    Mit: Można zmniejszyć ryzyko samobójstwa unikając tego tematu. Fakty: Praktyka kliniczna pokazuje, że nawiązanie rozmowy na ten temat z osobą myślącą o samobójstwie stanowi dla niej ulgę i stwarza możliwości prewencyjne (Anthony, 1994; Pilecka, 1997).

10.Mit: Samobójstwu nie można zaradzić. Fakty: Wyniki badań nad skutecznością róznego typu działań prewencyjnych, na przykład ograniczenie dostępu do środków popełniania samobójstwa, telefony zaufania i ośrodki interwencji kryzysowej (Bagley, 1968; Clarke, Lester, 1989) wskazują, że ryzyko podejmowania działań samobójczych można zmniejszać i samobójstwom można zapobiegać. Należy równocześnie pamiętać o ograniczeniach w działalności prewencyjnej. Niekiedy nawet najlepiej prowadzone psychoterapia osoby o tendencjach samobójczych kończy się śmiercią klienta. Są samobójcy, u których nie można dostrzec znaków ostrzegawczych zbliżającej się śmierci, i samobójcy, którzy nie korzystają z pomocy telefonu zaufania. Najczęściej jednak osoby o tendencjach samobójczych  odczuwają ambiwalencję pragnienie życia-pragnienie śmierci i „wołają o pomoc”. Jak stwierdził wspomniany już wcześniej Quinnett (1995), podstawowa wiedza na temat udzielania pomocy w kryzysie suicydalnym może uratować komuś życie.